این فصل، در مورد تنشه و این اپیزود، بطور خاص در مورد تنش در زیروبمی صداهای همزمان.
من، تنش رو ترجمه ای برای Tension در نظر گرفته م. دیکشنری آکسفورد دوتا تعریف از تنشن به ما میده. «حالتی که چیزی محکم کشیده شده باشه»، و «کششِ ذهنی یا روحی».
میشه گفت تنشی که درباره‌ش داریم حرف میزنیم، مشابه «گره»ایه که توی ادبیات داستانی یا فیلم مطرح میشه. تو داستان، اولش همه چی آرومه، شخصیتا معرفی میشن، هرکدوم دارن زندگیشونو میکنن، و یهو یه اتفاقی می افته. یه گره ای توی داستان بوجود میاد. یه تنشی مطرح میشه و ذهن مخاطب رو درگیر خودش میکنه. ممکنه این گره، هی پیچیده تر بشه، هی مخاطب رو دچار تعلیق کنه ولی در نهایت، این گره باز میشه و انتهای داستان تنشمون حل میشه.
توضیح: توی این اپیزود فقط در مورد تنش در زیر و بمی صداها حرف میزنیم، یعنی فقط به زیر و بمی ِ صداها و ربطی که به صداهای همزمانشون دارن توجه میکنیم و به کشش زمانی ِ نتها و قوی و ضعیف بودنشون و رنگ صداها کاری نداریم فعلاً.)
به این صدا گوش کنید. (C)
حالا این صداها رو در ترکیب با هم بشنوید (C5) آیا تنشی حس میکنین؟
حالا چی؟ (Csus2)
این تنش کوچیک، دلش می‌خواد حل بشه روی (CM)
متوجه منظورم شدین؟
حالا تصور کنید با داستان یه فیلمی سر و کار داریم. (البته من داستان نویس افتضاحی‌ام، بی چفت و بست بودنشو بهم ببخشید)
خب. فیلممون شروع میشه. (C) شخصیت اصلی، صبح از خواب پا میشه، میره سر کار، با همکاراش خوش و بش میکنه، کاراشو انجام میده و ظهرش برمی‌گرده خونه. دوباره فرداش از خواب پا میشه، میره سر کار، و برمی‌گرده خونه. تا اینجا تنشی حس نمیکینم. «گره»ی تو داستانمون وجود نداره. اگه سی چهل دقیقه از فیلم هم به همین روال بگذره، احساس نمیکنیم که اتفاقی افتاده، «حرکت»ای حس نمیکنیم.
حالا تصور کنید یه روز، وقتی علی داره از سر کار برمی‌گرده، تو خیابون، روی زمین یه کیف پول پیدا میکنه. (Csus2) خب تازه یه اتفاقایی داره می افته. کیف پول رو برمیداره و می‌بینه که توش کلی پوله با یه کارت شناسایی و یه بسته کوکائین (Fmaj7) دو دل میشه که کیف رو به صاحبش برسونه یا نه، یهو می‌بینه پلیسا بهش مشکوک شده‌ن و دارن میدوئن سمتش. (F#dim7)، علی پا میذاره به فرار، این کوچه، اون کوچه، (Fdim7 - other format!) بالاخره می‌تونه از دستشون فرار کنه (G). اما هنوز باید دنبال صاحب کیف پول بگرده (G7)، به آدرسی توی کیف پوله میره و صاحبش رو پیدا میکنه و کوکائین رو (ببخشید، کیف پول رو) بهش میده (C)
بیاین یه بار دیگه این روند موسیقایی رو بشنویم:
علی معرفی میشه (C) هیچ اتفاقی هنوز نیفتاده.
کیف پول رو پیدا میکنه (Csus2) - شروع حرکت توی موسیقی.
پولا و کوکائین رو می‌بینه و دو دل میشه (Fmaj) - ادامه ی روند ایجاد تنش.
پلیسا میان دنبالش (F#dim7) - تنش. در حال فرار از پلیساست (F#dim7 - other)
از دست پلیسا فرار میکنه (G) - حل شدن این تنش.
اما خب هنوز گره اولیه ی داستانمون سرجاش هست؛ علی هنوز کیف رو به صاحبش نرسونده (G7)
و وقتی که کیف پول رو میده به صاحبش، تنش ِ ما، حل میشه (C)
می‌بینید؟ آهنگساز، مثل نویسنده‌ی فیلم، ابزاری که برای پیش‌برد روایت قطعه‌ش داره، تنشه. و خب الان با یه مثال دیدیم که چطوری با دستکاری روابط صداهایی که همزمان شنیده میشن، میشه روایت رو از حالت پایدار به نیمه‌پایدار و ناپایدار برد و نهایتاً دوباره حلش کرد روی یک صدای پایدار.
اما کار دیگه ای که آهنگساز می‌تونه بکنه، اینه که با ایجاد این تنشها و حل‌ها، یه جور سوال و جواب بسازه.
مثل سوال و جوابای توی شعر
مثلاً یه بیت شعر رو در نظر بگیریم؛
گفتم که چرا صورتت از دیده نهان است گفتا که پری را چه کنم رسم چُنان است.
شاعر توی مصرع اول، سوالی رو طرح میکنه، که مخاطب منتظر میشه جوابش رو در مصرع بعدی بشنوه. خیلی وقتا، حتی توی یک بیت موضوعی مطرح میشه که ما منتظر بیت بعدیش میشیم تا جواب رو بگیریم و بگیم «آخیش»، جوابشو فهمیدیم و میریم سراغ بقیه ی شعر. شایدم شعرمون همونجا تموم شه.
آهنگساز با تنش در زیروبمی صداها می‌تونه این سوال و جوابها رو توی ذهن ما بوجود بیاره.
میگه که... یه دل میگه، برم، برم. (Em)
یه دلم میــ(Am)ــگه نرَم نرَم - اینجا یه حرکتی رو داریم می‌بینیم.. به حالت نیمه پایدار میریم
طاقت ندا(Em)ره دلم دلم، باز برگشتیم به صداهای پایدار
بی تو (C) [تنش مطرح میشه] چه کـُ(B)ــنم. [تنشه حل میشه، ولی انگار یه سوالی پرسیده شده... حس میکنیم این صدا، هنوز صدای ناپایداریه و هنوز «فرود» نیومدیم روی یه صدای پایداری که بگیم آخیش جواب سوالمونو گرفتیم!]
ادامه پیدا میکنه..
پیش عشق (Em) ای زیبا زیبا
خیلی کوچیــ(Am)ــکه دنیا دنیا
با یاد تو (Em)ام هرجا هرجا
تر(B7)کت [تنش مطرح میشه]
نکــ(Em)ــنم. [جواب رو میده و فرود میاد!]
یه بار با هم این مثال رو گوش کنیم، ببینم آیا این پایداری و ناپایداری رو توی صداها میشنویم؟
(عارف - سلطان قلبها)
از شما دعوت میکنم، وقتی این اپیزود تموم شد و خواستین «آهنگ» گوش کنین. به صداها توجه کنین، ببینید این سوال و جوابها رو می‌تونید تو آهنگاتون پیداکنید؟
اما برمی‌گردیم کمی عقب تر، که اصلاً چرا یه سری از این صداهای همزمان رو با یه تنش و گره ای میشنویم و یه سری دیگه، انگار گشایش اونان. چرا یه صداهایی در هماهنگی با هم، برامون خوشایندترن و یه سریا ناخوشایند و ناپایدار.
خب لازمه قبل از جواب دادن به این سوالها، بیایم از اول ببینیم چی میشه که صداها بوجود میان؟ چرا بعضی از صداها بنظرمون زیرترن بعضیا بم تر؟
می‌دونیم که صدا اساساً از موج تشکیل شده
صحبت از موج شد، بیاین یه مثال دم دستی بزنیم. تصور کنید میریم دم یه حوض آب، یه سنگ کوچیک میندازیم وسطش. چه اتفاقی می افته؟ می‌دونیم که یه دایره کوچیک دور محلی که سنگ افتاده تو آب تشکیل میشه، در حقیقت به شکل یه دایره، ذرات آب، رفته‌ن پایین، بعد که اینا برمی‌گردن سر جاشون، یه دایره ی کمی بزرگتر دورشون تشکیل میشه، دوباره ذرات آبی که دایره دوم رو هم تشکیل دادن وقتی به سطح آب برمی‌گردن، آب دایره ی بزرگتری دور دایره قبلی، میرن پایین و همینجوری دایره ها با بالا و پایین رفتن ذرات آب تشکیل میشن و جاشونو به دایره ی دورشون میدن تا میرسن به بزرگترین دایره و اونم موج رو میزنه به لب حوض و تقریباً تموم میشه.
یه طناب رو تصور کنید. اگه یه سر طناب رو بگیرم دستمون و
البته برای شناختن ماهیت صداها، بهتره که با موجها آشنا بشیم و قراره توی یه اپیزود مفصل در موردشون حرف بزنیم.
اما برای اینکه از بحث این اپیزودمون دور نشیم، برمی‌گردیم به مفهوم زیر و بمی. اصطلاحاً هرچقدر «فرکانس» صدایی بیشتر باشه، ما اونو زیر تر یا صدای نازک تری میشنویم، هرچقدرم این فرکانس، کمتر باشه، صدا رو بمتر یا کلفت تر میشنویم.
حالا فرکانس چیه؟ بطور کلی، فرکانس یعنی تعداد اتفاق افتادن یک پدیده در یک واحد زمانی.
مثلاً اینو بشنوید؛ (Stick) بله، همین صدای تق! الان اگه این پدیده، توی هر ثانیه، یک بار اتفاق بیفته، اصطلاحاً میگیم فرکانسش یک هرتزه. (S-1) اگه در هر ثانیه دوبار اتفاق بیفته، فرکانسش میشه دو هرتز (Stick)
مثلاً اگه در هر ثانیه هشت بار این «تق» رو بشنویم، فرکانس هشت هرتز داره.
این از مفهوم فرکانس. یه نکته جالب در مورد گوش آدمیزاد هست، که فقط فرکانسهایی رو که تا حدود شونزده هرتز باشن می‌تونه از همدیگه جدا کنه. یعنی اگه در هر ثانیه شونزده بار این صدای تق بیاد، گوش من به صورت صداها جداگونه میشنودشون. ولی اگه این تعداد بیشتر بشه، مثلاً سی و دو بار در ثانیه این صدای تق رو بشنوم، گوشم نمی‌تونه از هم جداشون کنه و همه رو بصورت یه صدای بم میشنوه. ببینید: (S-32)
حالا هرچقدر تعداد این ضربات رو در ثانیه بیشتر کنیم، صدای زیرتر یا نازکتری میشنویم. من الان تعدادشونو تا شصت و چهارتا ضربه در ثانیه میبرم بالا - (480) یا مثلاً صد و بیست و هشت تا ضربه در ثانیه، همچین صدایی میشه (960)
-
داخل پرانتز یه چیزی رو بگم... پدیده ای که ما الان مثالش زدم، یه صدای تق ِ ساده بود (Stick).
اگه مثلاً یه گیتار برداریم انگشتمون رو بدازیم رو سیمش و یه کم بکشیمش بعد رهاش کنیم، این سیم مثل یه فنر رها میشه و دوباره برمی‌گرده تقریباً به همونجایی که رهاش کرده بودیم. حالا اگه این حرکت رفت و برگشتی سیم رو بعنوان یک پدیده در نظر بگیریم، سیم گیتار ما برای اینکه این صدا درست بشه، (Guitar A String) باید در ثانیه صد و ده بار این حرکت رفت و برگشتی رو انجام بده.
خب بازم پامونو بکنیم تو کفش اپیزود ویژه‌ی موجها و یه واقعیت دیگه هم بگیم.
واقعتیه اینه که هر صدایی با هر فرکانسی تولید میشه، توی دلش، فرکانس دوبرابر، سه برابر، چهاربرابر و الی اخر هم هست.
مثلاً همین صدایی رو که اوایل اپیزود شنیدیم، دوباره بشنویم: (C) این صدا فرکانسش حدوداً 130هرتزه. وقتی این صدا رو میشنویم، همزمان باهاش داریم این صدای 261هرتز (C-1) 392هرتز (C-2) 523هرتز (C-3) 654 هرتز (C-4) و 784هرتز (C-5) رو هم میشنویم.
خوب گوش کنید به صدا. من الان میام صداهایی رو که توی دلش هستن، یه کم پررنگتر میکنم.
(نت دو با هارمونیکها که دونه دونه پررنگ میشن)
حالا دوباره به صدای اول گوش کنید. می‌بینید؟ همه ی اون صداها تو دلش هستن!
حالا این یکی صدای 196هرتز رو ببینید
(نت سل) - اگه بخوایم فرکانس دوبرابر و سه و چهار و و پنج برابرش رو که توی دلش هستن و همزمان باهاش شنیده میشن بررسی کنیم، این صداهان.
(نت سل با هارمونیکهاش)
و نکته ی جالب اینه که صداهایی که تو دلشن، دوتاشون، یعنی 392هرتز و 784هرتز، با صداهای نت قبلیمون مشترکن!
واسه همین وقتی این دوتا نت رو همزمان میشنویم، حس میکنیم که خیلی با هم هماهنگن و گوشمون این حالت رو بصورت پایدار میشنوه.
اما دوتا صدایی که از این اشتراکات با هم ندارن مثل این صدا (B) واین (F) گوشمون بصورت صدای ناخوشایند میشنودشون و دلش می‌خواد زودتر این ترکیب ناخوشایند ِ ناپایدار، تبدیل بشه به یه حالت پایدار مثلاً (C-E)
در موسیقی علمی وجود داره که میاد روابط بین صداهایی رو که همزمان اجرا میشن بررسی میکنه، و به آهنگساز این ابزار رو میده که اون ترکیبهای ناپایدار و پایدار از صداها رو، جوری که می‌خواد، کنار هم بچینه تا مثل یه داستان نویس، جاهایی برای مخاطبش گره و تنش ایجاد، جاهایی هم این تنش رو حل کنه.
این علم، اسمش هارمونیه. کلمه‌ی هارمونی رو «هماهنگی» ترجمه کرده‌ن. که خب توی زمینه
های دیگه هم شاید شنیده باشیمش. مثلاً میگیم رنگ پرده خونه مون با رو مبلیا هارمونی داره، یا فلان مجموعه از آدما، توی کار کردن باهم، هارمونی خوبی دارن.
توی موسیقی هم هارمونی، یا همون «هماهنگی»، اینجوری تعریف میشه.
خب چندتا نکته قبل از اینکه این اپیزود رو تموم کنیم.
- قطعه ی سلطان قبلها از انوشیروان روحانی، و مخصوصاً تنظیمی که با صدای عارف قسمتیش رو با هم شنیدیم، هارمونی غنی ای داره و من برای نشون دادن سوال و جوابهای آخر جمله ها، به شدت هارمونی رو ساده کردم. اگر حس کردید داخل جمله ها هم تنشها و حلهایی رو میشنوید، درست فکر میکنید. تنشها می‌تونن در مقیاسای کوچیک یا بزرگ مطرح بشن. بین هر دو صدای پایدار یا نیمه‌پایدار یا ناپایداری که ما توی آهنگ میشنویم، می‌تونه یه تنش کوچیک مطرح بشه و روی صدای دوم حل بشه.
در حقیقت یکی از تفاوتهای بین هارمونی ِ غنی تر و هارمونی ِ ساده تر، همینه.
اول اپیزود قول دادیم به آهنگا و سبکها برچسب نزنیم، که این خوبه اون بد، این غلطه اون درست. واسه همین لطفاً تقابل ِ «غنا» و «سادگی» رو با تقابل خوب و بد اشتباه نگیرید. چون واضحه که پیچیده تر بود، لزوماً بهتر بودن نیست.
اما خب بد نیست گوشامونو از پیچیدگی‌های موسیقی نترسونیم. کلی صدای خوب تو دنیا هست که هنوز نشنیدیمشون.
- نکته ی بعدی اینکه مثالی که از سوال و جواب در شعر زدم، لزوماً خود سوال پرسیدن و جواب دادن نبود. ولی اگر این که در شعر کلاسیک سوالها و جوابها چطوری مطرح میشن براتون جذابه، می‌تونید به مقاله انواع سؤال و جواب در شعر فارسی (نگاهی دیگر به آرایه ادبی سؤال و جواب) نوشته حسن نصیری جامی (نشریه ادبیات فارسی دانشگاه آزاد مشهد، سال 84 شماره5) یه نگاهی بندازید.
- رزونانس رو در تلگرم، ساوندکلاد، و اپهای پادکست، مثل کست باکس و ناملیک دنبال کنید. تا اپیزود بعدی، مواظب خودتون باشید. به صداهای نو گوش کنین، یا با گوش ِ نو، صداها رو بشنوین.
نظرات