{01 - I Got Rhythm}
ریتم یعنی چی؟ ریتم رو بطور کلی می‌تونیم بصورت «یک الگوی منظم ِ تکرارشونده از یک حرکت یا صدا.» تعریف کنیم.
خب بیاین با هم یک الگوی تکرار شونده از یه حرکت پیدا کنیم. دم دستی ترینش نبضمونه. دوتا انگشتاتونو بذارید زیر چونه، روی رگتون. نبضتونو حس میکنید؟ یک تپشیه که بطور منظم داره اتفاق می‌افته. ممکنه تپش، سریعتر یا کندتر بشه. ولی بهرحال، پدیده‌ایه که با الگوی منظمی داره تکرار میشه.
یا اگه به صدای ساعت‌دیواری گوش کنید، می‌بینید که اونم دقیقاً این الگوی منظم رو داره.
اما وقتی این صداهایی رو که پشت سر هم تکرار میشن میشنویم، ذهن ما اونا رو به دسته‌های تکرارشونده تقسیم میکنه.
همون صدای ساعت رو گوش کنید... {یک صدای تیک}
و صدای بعدیش {تیک}. همینجوری پشت سر هم تکرار میشن و وقتی یه مدت‌زمانی بهشون گوش بدیم، ذهنمون توی دسته‌های تکرارشونده قرارشون میده.
بشنوید... معمولترین تقسیم بندی توی شنیدن چنین ضربانی، دسته بندی ِ دوتاییه... تیک، تاک. تیک، تاک. یک، دو. یک دو. {تیک تاک ساده، تکرار شونده}
می‌بینید، گوش ما دوست داره این ضربه‌ها رو توی دسته‌های تکرار شونده بذاره و توی شروع هرکدوم از این دسته‌ها، صدا رو با تأکید بیشتری میشنوه.... تیک، تاک، یک، دو.
حالا من از قصد، از هر گروه «سه تایی» از این صداها، ، اولیشونو یه کم قویتر میکنم. اینجوری گوشاتون رو راهنمایی میکنم که این ضربه‌ها رو توی گروه‌های سه تایی بشنوه {60bpm - تیک3} میشنوید؟ الان شدن تیک، تاک، تاک. تیک، تاک، تاک. 1، 2، 3. 1، 2، 3.
گوش ما داره به شماره‌ی یک، بهای بیشتری میده. و در حقیقت انگار داره یک‌ها رو میشنوه و با راهنمایی بقیه‌ی ضربها، فاصله‌ی بین این یک ها رو به سه قسمت مساوی تقسیم میکنه...یه بار دیگه بشنویم کمی تندتر. {72bpm - تیک3}
{تیک1 بدون دو و سه} الان من دو و سه رو حذف کرده‌م ولی ذهنتون هنوز داره می‌شمردشون، نه؟
می‌بینید؟ در حقیقت ذهن ما این تأکیدها رو کدگذاری میکنه و با راهنماییِ صداهایی که اجرا میشن، فاصله های بینشونو به قسمتهای مساوی تقسیم میکنه.
{02 - Moon River - از وسطاش قسمت سازی مثلاً}
حالا باز همین یک‌ها رو بشنوید... {تیک یک. بدون دو و سه و چهار 69bpm 4-4}. الان {تیک4} ذهنتونو راهنمایی کردم که فاصله بینشونو به چهارقسمت تقسیم کنه... یک، دو، سه، چهار. یک، دو، سه، چهار.
باز می‌بینیم اون یکه یه تأکید بیشتری داره تو گوشمون؛ اما شماره های دو و سه و چهار انگار همه شون یه اندازه نیست تأکیدشون.چون ذهنمون نمی‌تونه تعداد زیادی از ضربها رو توی یک دسته نگه داره، باتوجه به راهنمایی هایی که از صداها میگیره، ممکنه یواشکی همون چهارضرب رو هم به دوضرب ِ اول و دوضربِ دوم تقسیم کنه و انگار سه رو داریم با تأکید بیشتری از دو و چهار میشنویم.
می‌تونیم بگیم که توی این گروه‌های چهارتایی از ضربها، داریم قوی، ضعیف، نیمه‌قوی، ضعیف. قوی، ضعیف، نیمه‌قوی، ضعیف. 1، 2، 3، 4. 1، 2، 3، 4.
{03 - Falling Slowly}
توضیح: این ضربها (یا Beatها)یی که در موردشون گفتیم، همون ضربایی‌ان که وقتی داریم موسیقی گوش میدیم ناخودآگاه با پامون به زمین میزنیم. در حقیقت درحالت عادی، ضرباهنگ تپش قلبمون (نبضمون) در بدن حکم‌فرماست و وقتی موسیقی‌ای میشنویم، بدنمون می‌خواد خودش رو با تپش‌های اون موسیقی هماهنگ کنه. واسه همینم هست کاملاً ناخودآگاه همزمان با ضربهای آهنگ، با پامون -اصطلاحاً- ضرب میگیریم. یا مثلاً اگه دقت کرده باشید تو مهمونی ای جایی وقتی می‌خوایم راه بریم، ناخودآگاه قدمامون با موسیقی‌ای که داره پخش میشه هماهنگ میشن.
دور نشیم از بحثمون. گفتیم ذهن ما، سعی میکنه فاصله زمانی بین هر ضرب اول تا ضرب اول گروه‌ِ بعدی رو به قسمتهای مساویِ هم تقسیم کنه و مثلاً این فاصله‌ی زمانی رو، {میزان دوچهار، بدون ضرب دوم} در دم دستی ترین می‌خواد دو قسمتش کنه. {یک، دو،} اما آیا فاصله‌ی بین «یک» و «دو» رو هم به قسمتهای کوچکتری تقسیم میکنه؟ بله!
بسته به اینکه آهنگ چطوری راهنماییمون کنه، ذهنمون به روشهای مختلفی فاصله‌ی بین ضربامونو هم تقسیم میکنه. مثلاً در ساده‌ترین حالت، هرضرب به دو قسمت مساوی تقسیم میشه. {یک و دو و یک و دو و}
{04 - رویا – والایار / شاهین نجفی}
البته که هنوز ذهن ما، برای ضربهای مختلف و حتی قسمتهای مختلف ضربها، ارزشهای متفاوتی قائل میشه. مثلاً توی همین «یک و دو و»، اون «و» هایی که دارن توی نصف ضربها اجرا میشن، طبیعتاً تأکید کمتری نسبت به صداهای سرضربمون دارن.
خب با این مقدمه‌ی تقریباً طولانی در مورد ریتم، برمی‌گردیم به بحث این فصلمون؛ «تنش»! توی اپیزود قبل، دیدیم تنش در هارمونی وقتی اتفاق می‌افته که صداهایی رو همزمان بشنویم که گوشمون توقع نداره همزمان بشنودشون و براش عجیبن.
توی ریتم هم داستان همینه؛ ذهن ما توقع داره وقتی آهنگی داره اجرا میشه، تأکیدهای صداها (مخصوصاً توی سازهای کوبه‌ای) طبق همین سلسله مراتبی باشه که گفتیم... دوست داره سر ضرب یک، صدایی بشنوه قویتر از ضربهای دیگه، و روی نصف‌ضربها (همون «و»ها) هم صداهایی ضعیفتر از سرضربها رو انتظار داره.
تنش، اینجا وقتی ظاهر میشه که تأکیدهای صداها، اونجوری که انتظار داریم پیش نره.
{صدای باس آهنگ ِ 12} الان گروه‌های ما چند ضربی‌ان؟ می‌تونیم بگیم دو ضربی. یک، دو. یک، دو. اگه بخوایم هر ضرب رو به دوقسمت تقسیم کنیم، میشه یک و دو و یک و دو و. حالا ممکنه آهنگساز، «و»ها رو قوی تر کنه؛ یک و دو و. یک و دو و. {05- El Condor Pasa 82bpm}
یا ممکنه توی همون ضربای اصلی ِ 1و 2و 3 و 4 و، جای تأکیدا عوض بشه و روی ضربای دوم و چهارم تأکید بشه... یک و دو و سه و چهار و { - 06 - آهنگ ِ28007D
خب اگه بخوایم حس و حالی رو که این دوتا آهنگ اخیر بهمون داده‌ن مقایسه کنیم، این آخریه خیلی باانرژی‌تر و سرحال‌تر بود و الان می‌دونیم دلیلش، غیر از «تند»تر بودن سرعتش، این بوده که جای تأکیدها رو عوض کرده و اینجوری تنش ایجاد کرده.
این برداشتن ِ تأکید روی ضربهای قویتر و دادنش به ضربهای ضعیفتر، می‌تونه تا اینجا پیش بره که مثلاً سر ضرب سوم (که ضرب نیمه قوی باید باشه) هیچ تأکیدی اتفاق نیفته و انگار فقط داریم تو دلمون میشمریمش.. 1 و 2 و .... و 4 و. 1 و 2 و .... و 4 و
{07 - کلبه}
توضیح: توی این آهنگ، شاهد تقسیمات ریزتری توی هر ضرب هستیم. در بخش سازهای کوبه‌ای، هر ضربمون داره به چهار قسمت تقسیم میشه یعنی هر نصف ضربمون می‌تونه به دو قسمت تقسیم شه... مثلاً 1 ُ و ُ 2 ُ و ُ 3 ُ و ُ 4 ُ و ُ.
اما غیر از این حالتها، دیگه ضربهامون می‌تونن چطوری تقسیم شن؟
یه حالتش اینه که هر ضرب، به دو قسمت ِ نامساوی تقسیم بشه. یعنی یه قسمت کشیده‌تر که دوسوم ضرب رو میگیره و یه قسمت کوتاه‌تر که یک‌سوم ضربه. اینجوری میشه: یک ودو ویک ودو و.
{08- Pride and Joy}
خب اگه دقت کرده باشید توی این آهنگ یه جاهایی اون قسمت ِ دوسوم ضربیمون رو هم نصفش میکنه. کلاً ضربمون به سه قسمت مساوی تقسیم میشه!
و این تقسیم بندی، البته شیوه‌ی رایجیه.. هر ضرب به سه قسمت. مثلاً تصور کنید توی گروه‌های دوضربی، هرکدوم از نتهامون به سه قسمت مساوی تقسیم بشن. میشه یک ُ و دو ُ و. یا مثلاً اگه بخوایم روی این قسمتای کوچولو شماره بذاریم، میشه یک دو سه چهار پنح شیش. و چون شماره های یک و چهار، روی سرضربمونن، تأکید بیشتری دارن. یک دو سه چهار پنج شیش.
{09 - شبانه}
این حالت خاص که دو ضرب داشته باشیم و هرضربمون به سه قسمت مساوی تقسیم بشه، (همین یک دو سه، چهار پنج شیش) مخصوصاً توی فرهنگ ما خیییلی زیاد کاربرد داره. این ریتم، همون ریتم شش‌هشته. حتماً لفظ آهنگای شیش‌هشتی رو شنیدید... شما رو یاد چی میندازه؟ آهنگای شاد که تو خوشحالیا آدما باهاش میرقصن. بله؛ اگه سرعت شمردنمونمو بیشتر کنیم، موسیقیمون چنین حالتی پیدا میکنه.... با من بشمرید: یک دو سه، چهار پنج شیش. یک دو سه، چهار پنج شیش. یک دو سه، چهار پنج شیش.
{10 - قصر صدف}
به همین سادگی یه آهنگ شش هشت ِ موقر ِ کت شلوار پوشیده رو میشه فقط با تند کردن ِ شمارش ضرباش، بلندش کرد آورد وسط!
خب حالا توی همین ریتم شش هشت چطوری میشه تنش ایجاد کرد؟
مثلاً یه حالتش اینه که تأکیدامونو بجای یک و چهار، بذاریم روی یک، سه، و پنج. یعنی بجای . یک دو سه، چهار پنج شیش. توی آهنگ بعدی، یه گروه درمیون این اتفاق می افته. یک دو سه، چهار پنج شیش. یک دو سه، چهار پنج شیش. (تکرار)
سوال: آیا میشه همین تیکه‌های کوچیکِ یک‌سوم ِ ضربیمونو هم به قسمتای کوچیکتر تقسیم کرد؟ بله!
یک و دو و سه و، چهار و پنج و شیش و. و یادمون هست که بطور طبیعی این و ها، از شماره‌هامون تأکید کمتری دارن و بین شماره‌ها هم یک و چهار، از بقیه تأکیدشون بیشتره.
حالا میایم فقط شمارههای دو وُ پنج رو به دو قسمت تقسیم میکنیم... یک دو و سه، چهار پنج شیش. حالا شماره‌ی دو رو حذفش میکنیم و تو دلمون میشمریمش... یک ....و سه، چهار پنج شیش. و در مرحله آخر، تأکید شماره‌ی چهار رو میدیم به شماره‌ی پنج.
یک ....و سه، چهار پنج شیش.
{11 - گلدونه}
ممکنه یه جاهایی هم سرعت شمردن رو بیشتر کنن و...
{12 - صدسال پیش }
خب پس می‌بینیم که چطوری آهنگساز با کم و زیاد کردن تأکیدها، اون تنشی رو که می‌خواد توی موزیکش درست میکنه و بعنوان عامل پیش‌برنده‌ی آهنگ ازش استفاده میکنه.
اما تغییر دادن جای تأکیدها می‌تونه تا اینجا پیش بره که مدل تقسیم بندی گروه‌های کوچیکتر هم عوض بشه.
مثلاً دوباره به این گروه چهارضربی گوش کنید {میزان چهار ضربی با چنگاش} یک و دو و سه و چهار و.
در حقیقت اینجا ما هشت تا صدای اندازه‌ی همدیگه داریم (اگه بخوایم شماره ی این تکه های ریزمونو بشمریم میشه یک دو سه چهار پنج شیش هفت هشت.) که توی گروه های کوچیک ِ دوتایی دسته بندیشون میکنیم و روی اولی، سومی، پنجمی و هفتمی تأکید بیشتری میذاریم. یک دو سه چهار پنج شیش هفت هشت.
حالا بیاین این گروه های کوچیک رو جور دیگه‌ای تشکیل بدیم. یعنی سه تا شماره ی اول رو بذاریم توی یه گروه کوچیک، سه تای بعدی رو هم بذاریم توی یه گروه کوچیک دیگه، دوتای آخر هم بشن یه گروه کوچیک.
و خب طبیعتاً تأکید رو بدیم به شماره هایی که اول هرگروه کوچیک هستن. یعنی شماره های یک، چهار و هفت. مثلاً اینجوری میشه: یک دو سه چهار پنج شیش هفت هشت. یک دو سه چهار پنج شیش هفت هشت.
{13 - The Lost Memory - Raining Yu}
چیزی که شنیدید، مثالی بود از اینکه چطور آهنگساز می‌تونه تأکیدها رو عوض کنه.
البته جورای دیگه‌ای هم میشه این گروه‌های کوچیک از شماره‌ها رو کنار هم گذاشت. مثلاً دوتا دوتایی و یه سه تایی؛ مجموعاً هفت تا. یک دو سه چهار پنج شیش هفت. یا اگه بخوایم شماره های گروه های کوچیک رو بشمریم میشه یک دو یک دو یک دو سه. {14 - ترنج}
همین شمارش های هفت تایی رو میشه مثلاً به شکل یه گروه کوچیک سه تایی و یه چهارتایی چید. یک دو سه یک دو سه چهار.
{15 - Money}
---------
خب توی اپیزود دوم سعی کردیم به ریتم در موسیقی توجه کنیم و آگاه باشیم به اینکه آهنگا چطوری دارن ذهنمونو راهنمایی کنن برای دنبال کردن نبض صداها.
البته مبحث ریتم خیلی گسترده‌تر و جذابتر از اونه که بشه توی یک اپیزود بهش بطور کامل پرداخت و قطعاً ما باز هم برمی‌گردیم به این موضوع. اما حس میکنم با نمونه هایی که شنیدیم، الان آماده باشیم که به ریتم ِ آهنگای پلی لیستمون گوش کنیم و بتونیم گروه‌های تأکیددارشونو بشمریم.
نظرات