اپیزود هفتم - یین و یانگ!

ما در چهار اپیزود اول، از چهار ویژگی صداهای موسیقایی حرف زدیم... زیروبمی، کشش زمانی، شدت و رنگ.

تو اپیزودهای پنجم و ششم هم گفتیم چطور صداها با زیروبمی‌های مختلف کنار هم قرار می‌گیرن و ملودی‌ها رو میسازن، یا چطور با یه نسبتهای مشخصی همزمان با هم اجرا میشن و این ملودی‌ها رو همراهی میکنن.

اما در اپیزود هفتم، قراره ابزاری‌ رو معرفی کنیم که آهنگسازها خیلی وقتا ازش برای جذاب‌تر شدن اثرشون استفاده می‌کنن؛ کنتراست!

کنتراست رو شاید بتونیم تضاد معنی کنیم؛ یعنی وقتی دو تا پدیده با هم در کیفیتی خیلی تفاوت داشته باشن. مثالهای ساده‌ش رو میدونیم... روز و شب، خیر و شر، سیاه و سفید، یین و یانگ... این آخری، یعنی یین و یانگ اصلاً یه ایده‌ی جدی‌ای رو مطرح میکنه که کنتراست، اصل اساسیشه! میگه جهان رو، نیروی دوگانه‌ی کیهانی اداره میکنه؛ جفت‌هایی که متضاد و مکمل همدیگه‌ن؛ یین و یانگ!

{Yin And Yang}

آدما بطور طبیعی تمایل دارن پدیده‌هایی رو که باهاشون مواجه میشن، دسته بندی کنن. یعنی به تفاوت‌هاشون دقت کنن و یه رابطه‌ای بینشون درنظر بگیرن. مثلاً تو طراحیای بصری، ممکنه چیزایی رو که تو تصویر بزرگتر هستن، به خودمون نزدیکتر حس کنیم، یا اگه چیزی رنگش فرق میکنه، حس کنیم که منحصربفرده. در حقیقت وقتی میگیم یه پدیده‌ای منحصربفرده، که با بقیه‌ی پدیده‌های کنارش کنتراست داشته باشه.

کنتراست رو بلحاظ دیداری میشناسیم. مثلاً اگه قراره شلوار سیاه بپوشیم، با یه پیرهن سفید ست‌اش میکنیم. یهو سرتا پا همه‌چی رو سفید یا سیاه نمیپوشیم. یا موقع طراحی رنگای فضای هال خونه، رنگ رومبلیا و پرده‌ها و فرش رو از طیفهای مختلف روشن و تیره انتخاب میکنیم تا این کنتراست بینشون برقرار باشه.

حتی اگه قضایای اعتقادی ِ خیر و شر، و بحثای زیبایی شناسانه‌ی طراحی بصری رو بذاریم کنار، باز میبینیم کنتراست، جزء جدایی ناپذیر و البته تأثیرگذار تو حس و حال آدمه... یه وقتایی کنتراست، باعث میشه به خنده بیفتیم... مثلاً وقتی میبینیم یکی بجای اینکه موقع راه رفتن پاهاش رو زمین باشه، رفته رو پوست موز و برعکس افتاده رو زمین، تضاد این اتفاق با انتظاری تو ذهنمون داشتیم، ما رو به خنده میندازه..

یه وقتایی کنتراست، ما رو میترسونه!

سازنده یه فیلم ترسناک، به راحتی میتونه سر یه پرنده رو روی بدن یه سگ بهمون نشون بده تا کنتراستی که این تصویر با انتظار ذهنیمون داره، ما رو به وحشت بندازه!

اما تو موسیقی کنتراست چطوری اتفاق می‌افته؟

آهنگساز میتونه از هرکدوم از ویژگیهای صوت استفاده کنه تا توی آهنگش کنتراست بوجود بیاره. یادمون هست؛ صداهای موسیقایی چهارتا ویژگی داشتن: زیروبمی، کشش زمانی، شدت، و رنگ.

 از اولی شروع میکنیم: کنتراست در زیروبمی.

{ویگن، هایده}

تو این آهنگ یه قسمتی از ملودی در گستره‌ی صوتی ِ بم اجرا میشه و قسمت بعدیش در گستره صوتی ِ نت‌های زیرتر.

 البته کنتراست در زیر و بمی، فقط به این معنی نیست که صداهای بم رو در تضاد با صداهای زیر قرار بدیم. این تضاد رو میتونیم در تمام ویژگیهای موسیقیمون که به زیروبمی نتها مربوطن اعمال کنیم.

مثلاً اگه اپیزود پنجم یادتون باشه، گفتیم با الگوهای مختلف مثل الگوی گام ماژور یا مینور، میتونیم مجموعه‌هایی از نت‌ها رو داشته باشیم و ازشون استفاده کنیم واسه ساختن ملودیمون. میدونیم با استفاده از نتهای یه گام ماژور، تقریباً میشه گفت فضای درخشانتری تو موسیقیمون ساخته میشه و با نتهای گام مینور، فضا کمی گرفته میشه.

کنتراست میتونه در تقابل این دوتا فضا با هم به وجود بیاد. یعنی واسه ساختن یه قسمتی از آهنگ، از نتهای گام ماژور استفاده بشه و توو یه قسمت دیگه، از نتهای گام مینور.

{The Beatles – Here, There And Everywhere}

 ممکنه کنتراست توی توالی آکوردها باشه. تو اپیزود ششم دیدیم بسته به اینکه آکوردها با چه ترتیبی کنار هم قرار گرفته‌ن، فضای آهنگ ممکنه تغییر کنه. و ممکنه دوتا توالی آکورد مختلف توی آهنگ انقدر با هم تفاوت داشته باشن که توی فضا کنتراست ایجاد کنن.

{ John Legend All of Me }

تو اپیزود ششم گفتیم در قسمت‌هایی از این آهنگ، توالی آکوردها بصورت درجه یک، شش، سه، هفته. یه مرور بکنیم؛ صداهای اصلیمون توی این آهنگ اینانکه فاصله بینشون با الگوی مینور تقسیم‌بندی شده تا به آهنگساز مجموعه نت‌هایی رو بده که باهاش این آهنگ رو بسازهبرای همراهی کردن ملودی هم، اگه روی هرکدوم از نت‌هایی که داره، آکورد بسازه این آکوردها رو میتونه داشته باشه؛ آکورد روی نت اول مجموعه، یا همون آکورد درجه یکآکورد درجه دوآکورد درجه سهآکورد درجه چهارآکورد درجه پنجآکورد درجه شش و آکورد درجه هفتم.

گفتیم تو قسمتی از این آهنگ، توالی آکوردها به این صورته: درجه یکششسههفت{ادامه به این وِرس اول}

اما تو یه جمله ی دیگه، توالی آکوردها به شکل دیگه‌ای درمیاد. به این صورت میشه که آکورد درجه چهارآکورد درجه سهآکورد درجه هفتو دوباره آکورد درجه چهار

در جمله بعدیش، دیگه آکورد درجه چهار رو اون آخر جمله نمیاره و رو آکورد درجه هفت وامیسته. این آکورد رو بشنویدفضای ناپایداری داره، و دلش میخواد فرود بیاد روی این آکورد

اتفاق بانمک اینجاست که این فرود و حل شدن آکورد ناپایدار روی آکورد پایدار، این حس رو به ما میده که انگار آکوردی که روش فرود اومدیم، آکورد درجه یکمونه و انگار نتهای اصلیشنتهای اصلی آهنگموننو فاصله بینشون با الگوی ماژور تقسیم بندی شده!

با درنظر گرفتن فضای جدید توی آهنگ، این آکوردها رو میتونیم روی مجموعه نتهای جدیدی که داریم بسازیم

حالا تو قسمت بعدی از این توالی آکورد استفاده کرده؛ آکورد درجه یکآکورد درجه شش، آکورد درجه دوو آکورد درجه پنج

حالا قبل از اینکه دوباره برگرده و ملودی رو از جمله اول تکرار کنه، تو آخرین جمله دوباره از همون نتهای اصلیِ اول آهنگمون استفاده میکنه و دقیقاً از همون توالی آکورد!

نوع بعدی ایجاد کنتراست، از ویژگی کشش زمانی ِ صداها استفاده میکنه.

خب طبیعتاً از راه های مختلفی میشه با این ویژگی، کنتراست درست کرد. مثلاً اولین و ساده ترین مدلش اینه که یه جای آهنگ ملودی رو با نتهای بریده بریده بسازن و یه جای دیگه با نتهای کشیده و پیوسته به هم.

{سنات دو بتهوون}

خب تا اینجا دیدیم که نت‌های ملودی بصورت بریده بریده و مقطع اجرا میشدن، اما در ادامه، صداهای ملودی به هم پیوسته تر میشن...

اینجا برمیگردیم به ایده‌ی اولیه مون.

و دوباره میریم به بخشی که نت‌‌هاش به هم پیوسته‌ن.

تو اپیزود دوم دیدیم چطور پالس یا نبض آهنگمون از لحاظ زمانی توی گروه‌های مساوی ِ هم شمرده میشه.

ممکنه مثلاً توی قسمتی از آهنگ، ریتممون توی گروه‌های چهارتایی شمرده بشه و تو یه قسمت دیگه در گروه های سه تایی. اینجوری میشه کنتراست بوجود آورد.

ببینید میتونید این کنتراست رو تو این آهنگ پیدا کنید؟

{Fatal Tragedy}

تصور کنید ضرب‌هامون اینان؛ اگه تو گروه‌های چهارتایی بشمریمش به این صورت درمیاد که یک، دو سه چهار، یک دو سه چهار، حالا بیاین با هم همین ضربها رو سه تا سه تا بشمریم... یک دو سه، یک دو سه..

حالا برمیگردیم به همین آهنگ ببینیم کجا این کنتراست اتفاق می افته.

{Fatal Tragedy}

بازم تو همون اپیزود دوم، دیدیم بعضی وقتا هر ضرب تو آهنگمون به دو یا چهار قسمت مساوی تقسیم میشه و بعضی وقتا به سه قسمت مساوی. وقتی این دوتا حالت توی آهنگ در مقابل هم قرار بگیرن، ایجاد کنتراست میکنه.

این ضربها رو در نظر بگیرین مثلاً اگه هر ضربمون به دوقسمت مساوی تقسیم بشه، میتونیم بشمریم یک و دو و یک و دو و... حالا اگه همین ضربامون به جای دوقسمت، هرکدوم به سه قسمت مساوی تقسیم بشن، میتونیم بشمریم یکُ و دو ُ و دو ُو...

{Bohemian Rhapsody}

ممکنه آهنگساز سرعت قطعه رو تغییر بده. مثلاً یهو سرعت اجرای قطعه رو کم و زیاد کنه. کنتراست در سرعت اجرای آهنگ، اتفاقاً از انواعِ ساده و جذاب کنتراسته. مثلاً تو همین آهنگی که الان شنیدیم، یه کم قبل‌تر، آهنگساز سرعت شمردن ضربها رو هم تغییر داده!

ببینید میتونید جایی که سرعت تغییر کرده رو پیداکنید؟

ممکنه آهنگساز، سرعت آهنگ رو ثابت نگه داره {مترونوم{ ولی تو یه قسمتی از نتهای نیم ضربی استفادهو کنه تو یه قسمت دیگه از نت‌های یکچهارم ضربی، اینجوری این حس بهمون دست میده که انگار آهنگمون تندتر شده!

یه وقتایی آهنگساز برای ایجاد کنتراست در سرعت، آروم آروم قطعه رو تندتر می‌کنه تا برسه به یه سرعت بالاتر و قسمتی از آهنگ رو توی همون سرعت بالاتر اجرا می‌کنه.

{Radio Video}

تو آهنگ بعدی می‌بینیم که یه جا یهو سرعت رو تند میکنه، با همون سرعت جدیدش ادامه میده، اما بعدتر، سرعت رو به تدریج کم میکنه و دوباره برمیگرده به سرعت اولیه ش.

{Calling occupants}

نوع بعدی ایجاد کنتراست، کنتراست در دینامیکه. تو اپیزود سوم با مفهوم شدت صدا و دینامیک یا پویایی قطعه آشنا شدیم.

همونطور که احتمالاً حدس میزنین، کنتراست تو دینامیک میتونه اینجوری باشه که مثلاً شدت صداها تو یه قسمت از آهنگ زیاد باشه -صداها قوی باشن- و توی یه قسمت دیگه صداهای ضعیف اجرا بشن.

تو آهنگی که میشنوید، از جایی آروم شدت صداها رو قوی تر میکنه و ادامه میده..

{ Barcarolle in F sharp, Op.60}

خب تا اینجا کنتراست رو توی سه ویژگی صداها بررسی کردیم، یعنی زیروبمی، کشش زمانی و شدتشون. می‌مونه ویژگی چهارم، یعنی رنگ صداها.

تو اپیزود چهارم رزونانس مفصل درباره رنگ صداها حرف زدیم، گفتیم هم رنگ صدای سازای مختلف با هم فرق میکنه، حتی هرسازی ممکنه بتونه صداها رو با رنگهای متفاوتی تولید کنه. هم با ترکیب سازهای مختلف میشه به رنگ‌های متنوعی رسید.

اگه آهنگساز دو تا ترکیب رنگی ِ متفاوت رو توی آهنگش در تقابل با هم قرار بده، میتونه کنتراست در رنگ رو بوجود بیاره.

{Left Out از اول تا 0:30} اینجا یه ایده‌ای رو گیتار داره معرفی میکنه، کمی بعدتر، با یه رنگ دیگه همین ایده رو میزنه و کنتراستی که ایجاد میکنه باعث میشه حس و حال و فضای آهنگ تغییر کنه {از حدود 2:05 تا 2:42}

البته درامز و کیبورد و گیتار همراهی کننده هم اضافه شده‌ن که در کنار تغییر رنگ گیتار سولو کمک کنن حال و هوای آهنگ عوض شه. بعدتر یه ایده‌ی دیگه معرفی میشه و وقتی باز میخواد به ایده‌ی اولیه برگرده، بازم ایده‌ی اولیه‌مونو زیر صدای خواننده با این دو تا رنگ متفاوت گیتار اجرا میکنه و دوباره با این کنتراست، سعی میکنه اون تلاطمی رو که به وجود آورده کمتر کنه

تو آهنگ بعدی هم اتفاقاً تغییر رنگ گیتار همراهی‌کننده، کنتراست به‌وجود میاره...

تو مقدمه، گیتار الکتریک دیستورت شده ایده‌ای رو مطرح میکنه ولی وقتی وارد ورس اول میشیم، زیر صدای خواننده، همراهی گیتار آکوستیک رو میشنویم. {Blackest Eyes}  ...توی کورِس گیتار الکتریک به بخش همراهی کننده اضافه شده ولی وقتی باز میخوایم به ورس برگردیم، دوباره گیتار آکوستیک رو داریم که این بار، کیبورد بهش اضافه شده و ایده‌ای رو زیر صدای خواننده داره میزنه. اما بعد از این ورس و کورس دوباره فضا با صدای گیتار دیستورت شده متلاطم میشه و ایده‌ای که توی مقدمه مطرح شده بود، برمیگرده و بسط پیدا میکنه... و دوباره بر میگردیم به فضای ورس و کورس که این بار برای ایجاد تضاد بیشتر، خیلی خیلی خلوت‌تر شده‌ن!

خب ما چهارتا عامل رو مطرح کردیم و نشون دادیم که آهنگساز با هرکدوم از این عوامل چطوری تضاد یا کنتراست توی آهنگش به وجود میاره..

اما میشه با ترکیب کردن دو یا چند تا از این عوامل هم کنتراستهای قوی ساخت. مثلاً همزمان که ملودی رو میبریم به یه گستره ی صداهای زیرتر، رنگ صدا رو هم عوض کنیم. اینجوری، همون تو زیر و بمی کنتراست ایجاد کردیم هم توی رنگ.

{Brahms No.3...}

(اول در زیرو بمی، در همراهی کننده، بعدش در لحن (ایده و نتهای مقطع تر)، و ارزشهای زمانی و فضای تنالیته و رنگ)

یا مثلاً وقتی میخوایم رنگ صدا رو عوض کنیم، همزمان باهاش، صداها رو قوی‌تر کنیم. کنتراست، هم تو رنگ، هم تو شدت.

{چایکفسکی سمفنی یک، موومان یک}

اینجا اول شدت صدا کم میشه و بعد، ایده با یه رنگ دیگه اجرا میشه.

حالا با هم دوتا آهنگ دیگه رو میشنویم. ببینین میتونین کنتراست رو توشون تشخیص بدین؟

{Beethoven 2. Largo Appassionata}

{This is War}

مثل همیشه قراره آخر اپیزود ازتون دعوت کنم برگردید به پلی لیستتون و تو آهنگایی که گوش میکنین دنبال نشونه‌هایی از موضوع این اپیزود بگردید. اما شاید تو خیلی آهنگا پیدا کردن «کنتراست» سخت باشه.

«کنتراست» هم مثل خیلی عوامل دیگه، فدای صنعتی شدن موسیقی شده.

تولیدکننده‌های موسیقی، برای اینکه مشتریای بیشتری داشته‌باشن و بتونن موسیقیاشونو توی هرجایی از شهر و هر ساعتی از روز به خورد آدما بدن، به ساختن موسیقیهایی رو آوردن که مخاطب رو زیاد درگیر فراز و فرودا نکنه... چون اگه ذهن شنونده درگیر تضاد بین تلاطم و آرامش یا تضاد قوی و ضعیف، تند و کند، یا زیر و بم بشه، دیگه هرجایی نمیشه موسیقی رو به خوردش داد. آدما وقتی توی فست فود نشسته‌ن دارن فلافل گاز میزنن حوصله‌ی چنین جزئیاتی رو توی صدایی که میشنون، ندارن.

البته نه فقط موسیقی فست فودا و مکان‌های عمومی، بلکه تو مهمونیا و توی پلِیِر شخصی آدما هم موسیقی‌ها به سمت کنتراست کمتر رفته. شاید چون آدما حوصله ندارن!

این کم شدن کنتراست تو آهنگا دلیلای دیگه‌ای هم میتونه داشته‌باشه.

تو اپیزود سوم هم اشاره کردیم؛ مثلاً برای کنتراست توی قوی و ضعیف کردن صدا، تولیدکننده های موسیقی حواسشون هست صدای آهنگایی که تولید میکنن تیز و قوی باشه. تا بشه توی شلوغیِ شهر، گوششون داد و اگه بخوان بعضی وقتا صدا رو قوی و ضعیف کنن مخاطب هی مجبور میشه حین شنیدن، صدای پلِیرش رو کم و زیاد کنه.

یه جاهایی مثل باشگاه‌ها و مراکز خرید، ریتم آهنگاست که ضرباهنگ فعالیت آدما رو میسازه؛ اگه تولید کننده مثلاً بخواد وسط آهنگ، سرعت رو کم و زیاد کنه، دیگه کسی حاضر نمیشه تو همچین جاهایی پخشش کنه. 

از این مثالها و دلیلها زیاد میشه حرف زد. ولی کلیتشون یه چیزه؛ تولیدکننده‌ی موسیقی تجاری ِ این روزها، مثل هر تاجری که کالایی رو داره میفروشه، همیشه میخواد مطمئن باشه که آدمای بیشتری محصولش رو میبینن. واسه همین محصولش رو یه جوری میسازه که همه‌جا بتونه بکندش تو گوش آدما. و انقدر جزئیات رو ازش حذف میکنه تا ازش یه صدای پس‌زمینه دربیاره، که حتی آدما وقتی با دوستشون تو کافه نشسته‌ن با هم حرف بزنن، بازم تو اون موقعیت بشه این صدای پس‌زمینه رو به خوردشون داد.

ویژگی مشترک تمام آهنگایی که تو این دسته‌ن، اینه که تا حد زیادی شبیه همن (حالا یا ملودیشون شبیه همه، یا الگوهای ریتمیک، یا توالی آکوردهاشون). تا حد امکان مخاطب رو درگیر نمیکنن، اوج و فرود قابل توجهی توش نمیذارن، و البته مهمترین ویژگی مشترکشون هم اینه که همه‌جا هستن! باشگاه، فست فود، رستوران، کافه، مرکز خرید، تو تاکسی، بلندگوی پارکا... شاااید بشه تو توالت عمومی از دستشون خلاص شد!

البته باید بازم تکرار کنم که ما تو رزونانس نه موسیقی ای رو اشتباه میدونیم، نه قراره کسی رو از شنیدن آهنگی منع کنیم.

ما، اینجا از جزئیات صداهای موسیقایی حرف میزنیم. هدفمونم اینه که مخاطبامون به این جزئیات آگاه بشن تا بتونن هر عامل غیر موسیقایی‌ای رو از آهنگا جدا کنن و از شنیدن، لذت اصیلتری ببرن.

قطعاً منظورمون این نیست که موسیقی هرچی پیچیده‌تر باشه، بهتره؛ اتفاقاً خیلی وقتا آهنگساز ترجیح میده تو یه بستر کاملاً ساده حسی رو بیان کنه. مشکل ما با وقتیه که پشت این سادگی، دلایل تجاری باشه. اون موقعست که ما می‌مونیم و یه خروار از آهنگایی که همه شبیه همن و روزامونو پر کرده‌ن از سر و صدا، و هیچوقت نمیتونن ارتباط عمیقی باهامون برقرار کنن.

خب، این، هفتمین اپیزود رزونانس بود؛ سعی کردیم حالا که تو شش تا اپیزود قبل با چندتا عامل مهم تو آهنگا آشنا شدیم، تو اپیزود هفتم ببینیم چطوری با این عوامل میشه کنتراست ایجاد کرد.

یه فاصله زمانی خیلی زیادی بین اپیزود ششم و هفتم افتاد، که خب هیچ عذری براش ندارم بجز مشغله‌ی شخصیم؛ ولی خبر خوب اینه که رزونانس قراره با قدرت به کارش ادامه بده. ممکنه حتی یه مرخصی چندماهه ازتون بگیرم و محتوای یک فصل رو حاضر کنم تا مطمئن باشم که میتونم بطور مرتب منتشرش کنم.

ترجیح میدم تو اپیزودهای بعدی، بیشتر به خود آهنگا بپردازیم و در موردشون حرف بزنیم؛ در مورد جزئیات موسیقاییشون!

در این زمینه شدیداً به کمکتون نیاز داریم؛ لطفاً همین الان که دارین آخرای این اپیزود رو گوش میکنین، یه آهنگی رو که دوست دارین در مورد جزئیاتش تو رزونانس صحبت بشه تو تلگرام برامون بفرستید.

از طریق کانال رزونانس در تلگرام به آدرس رزونانس آندرلاین پادکست میتونید باهامون ارتباط برقرار کنین.

خبر خوب هم اینکه یکی از دوستای رزونانس، حسین روشن، سایتمون رو راه انداخته. الان میتونید غیر از تلگرام و اپهای پادگیر، اپیزودهای رزونانس رو از روی سایت هم بشنوید. کم کم هم توش محتوای مربوط به پادکست رو میذاریم. حتماً ببینیدش؛ رزونانس پادکست دات آی آر.

ممنون که به رزونانس گوش میدید. از پیامها و نظرهاتون خیلی خیلی استفاده میکنم و انرژی میگیرم. از این اپیزود هم که قراره آهنگایی رو که دوست دارین برای رزونانس بفرستین تا در مورد جزئیاتشون تو پادکست صحبت کنیم.

و البته یادتون نره مهمترین حمایت شما اینه که ما رو به دوستاتون معرفی کنید؛

تا اپیزود بعد، مواظب خودتون باشید.