قبل از این اینکه وارد محتوای اپیزود بشیم، لازمه یه مقدمه‌ای رو درباره‌ی ویژگیهای صداها بگیم.
هر صدایی که میشنویم، (در حقیقت هر صدای موسیقایی ای که میشنویم)، چهارتا ویژگی داره.
اولیش فرکانس یا زیر و بمی ِ اون صداست. مثلاً تفاوت این صدا {نت بم} با این {نت زیر} در زیر یا بم بودنشونه. توی اپیزود اول، مفصل در مورد این ویژگی صحبت کردیم و اگر اپیزود اول رو نشنیدید می‌تونید بهش رجوع کنید.
دومین ویژگی صدا، کشش زمانیشه. اینکه از اجرا شدن این صدا تا صدای بعدی، چقدر طول میکشه. مثلاً این صداها {نتهای طولانی}، کشیده تر از این صداهان {نتهای کوتاه}. اپیزود دوم هم البته بر اساس همین ویژگی صداها بود. ما دیدیم که در موسیقی برای اندازه گیری ِ زمان، یه واحدی داریم به اسم ضرب یا Beat. که بعضی وقتا نتها می‌تونن یک ضرب طول بکشن، بعضی وقتا بیشتر از یک ضرب. شایدم انقدر کوچیک باشن که اندازه ی اجرا شدنشون نصف یا کسر کوچکتری از یک ضرب باشه.
سومین ویژگی صداهای موسیقایی، رنگشونه. شاید البته عجیب بنظر برسه که مگه خب صدا، مداده که رنگ داشته باشه! این اصطلاح، برای فرق گذاشتن بین صداهایی به کار میره که از منبع‌های متفاوتی تولید میشن یا نحوه‌ی ایجاد شدنشون متفاوته. مثلاً تفاوت این صدا {نت ساز پیانو} با این،{نت ویلن} و این یکی{نت گیتار}، توی زیروبمی یا کشش زمانیشون نیست.. تفاوتشون در رنگشونه! دلیل متفاوت بودن رنگشونم اینه که اولی با پیانو اجرا شده، دومی با ویلن و سومی با گیتار. البته در اپیزود بعدی مفصل به این ویژگی صداها خواهیم پرداخت.
اما چهارمین ویژگی -که موضوع این اپیزودمونه- شدت و ضعف صداهاست؛ صداها ممکنه قوی باشن {نت قوی} یا ضعیف {نت ضعیف}. در اپیزود سوم، می‌خوایم روی این ویژگی متمرکز بشیم و ببینیم که چطوری می‌تونه برای ایجاد تنش به آهنگساز کمک کنه.
قوی یا ضعیف کردن صدا رو در نوازندگی با اصطلاح Dynamics بیان میکنن. داینامیک رو می‌تونیم پویایی ترجمه کنیم. اما چرا قوی و ضعیف شدن صداها به موسیقی ِ ما پویایی میده؟ چون، اول از همه، می‌تونیم با قوی و ضعیف کردن صداها، برای جمله‌های موسیقاییمون اوج و فرود بسازیم.
مثل شعر خوندن؛ تصور کنید این یک بیت شعر رو، بدون قوی و ضعیف کردن صدام بخونم. «به یک نظاره به روی تو دیده خشنود است. به یک کرشمه دل از غمزه‌ی تو خرسند است.» خب الان من کلمه‌های درستی رو ادا کرده‌م، اما انگار یه ربات اومده اینا رو گفته رفته. میزان تأثیرگذاریش به شدت کم میشه. اما با قوی و ضعیف کردن صدام، می‌تونم اوج و فرود بسازم، مصرع‌ها رو از هم جدا کنم و مفهوم رو بهتر برسونم. «به یک نظاره به روی تو دیده خشنود است. به یک کرشمه دل از غمزه‌ی تو خرسند است.»
توی اجرای موسیقی هم داستان همینه. موسیقی، این پویاییِ خودش رو از قوی و ضعیف کردن صداها میگیره.
{شوپن}
ممکنه توی یه آهنگایی، صداها، آروم آروم قویتر شن.
{موومان دوم سمفنی نُه بتهوون}
یا بعضی وقتا ممکنه صداها بعد از قوی شدن، دوباره ضعیف شن و موسیقی ما توی این تلاطم قوی و ضعیف شدن صداها پیش‌بره.
{ سمفنی چهار بتهوون}
می‌شنوید؟ تصورشم سخته که این آهنگایی که شنیدیم، در همه‌ی قسمتاشون با یه حجم صدای یکسان اجرا بشن و بازم بتونن همین بیان رو داشتهباشن.
اما حتی در مقیاسهای کوچیک هم این قوی و ضعیف کردن صداها، (این پویایی ِصداها) می‌تونه به ایجاد تنش کمک کنه.
تو اپیزود اول دیدیم وقتی یه مجموعه‌ای از صداهای همزمان که زیر و بمی‌شون باهم همخونی ِ زیادی نداره و ناپایدار بنظر میرسه {G7} دلش می‌خواد حل بشه روی یه مجموعه‌ای که صداهاش با هم، همخونی بیشتری دارن {C}. اما این ایجاد تنش، و حل شدنش می‌تونه به کمک پویایی موسیقی، بهتر نشون داده بشه. مثلاً اگه صداهایی ناپایدار که در اون لحظه برامون ناخوشایندن، قویتر اجرا بشن اون تنش رو بیشتر حس میکنیم و وقتی صداهای پایدار بعدش رو ضعیفتر میشنویم، بیشتر احساس میکنیم که آخیش، تنشه حل شد!
{G7 - C- قوی، ضعیف}
و ممکنه زنجیره ای از این صداهای ناپایدار و پایدار، پشت سر هم بیان و نوازنده می‌تونه با قویتر زدن ناپایدارها و ضعیف تر زدن صداهای پایدار، تنشها وحل ها رو نشون بده.
{ موتزارت}
همین حلها رو اگه دقت کنید توی این قطعه، پیانیست داره با قوی و ضعیف کردن تنشها و حلها نشون میده.
و البته بعضی وقتا که هی به سمت تنش ِ بیشتر میریم و صداها هی ناپایدارتر میشن، آروم آروم هی موسیقی قوی تر میشه تا اوج ناپایداری رو به ما القا کنه.
{ رقص سمفنیک راخمانینف}
حالا فضا آروم آروم میره به سمت ناپایداری ِ بیشتر. {ادامه ی راخمانینف تا 2:20}
این ویژگی صوت (یعنی قوی یا ضعیف بودنش) به کمک ریتم قطعه هم میره تا با ایجاد تأکید، تنش رو در ریتم ایجاد کنه. اگه اپیزود دوم رو شنیده‌باشید، یادتون هست که تأکیدها بصورت طبیعی سر کدوم ضربها اتفاق می‌افتن و وقتی قراره در ریتممون تنش ایجاد بشه این تأکیدها چطور عوض میشن. خب یکی از راه‌های ِ درست کردن ِ همین «تأکید»ها هم قوی زدن نتها سر اون ضرباییه که می‌خوایم!
الان اگه برگردیم به اپیزود دوم و یک بار دیگه نمونه‌های صوتیش رو بشنویم، متوجه میشیم که تقریباً همه‌ی اون تأکیدهایی که در موردشون حرف زدیم، با قوی تر اجرا شدن نتها روی اون ضربهای خاص ایجاد شده‌ن!
اما کار دیگه ای که قوی و ضعیف کردن صداها می‌تونه توی آهنگمون انجام بده، ایجاد کنتراست یا تضاده.
ما مفهوم کنتراست رو توی رنگ‌ها شاید بشناسیم؛ مثلاً تو طراحی ِ یه شلوار مشکی، میگیرن چندتا خط سفید بغلش میندازن و چون این دوتا رنگ با هم خیلی فرق دارن، این تضادشون کار رو قشنگ میکنه.
تو موسیقی هم تضاد با استفاده از خیلی عوامل خودش رو می‌تونه نشون بده، که یکیش همین تضاد در قوی و ضعیف شدن صداهاست.
مثلاً قسمتی از یه جمله، قوی زده میشه و قسمت بعدیش یهو صدا ضعیف میشه. و وقتی تو جمله‌ی بعدی قراره جواب این جمله داده بشه، دوباره نصف اولش صداها قوی ان و نصف بعدی، ضعیف.
{ پولاک}
این پویاپی و قوی و ضعیف کردن صدا رو غیر از موسیقی، جاهای دیگه‌ای هم می‌بینیم...
مثلاً سخنرانا. خیلی وقتا واسه اینکه تمرکز مخاطبشونو داشته باشن، یه جاهایی صداشونو قوی میکنن، یه جاهایی ضعیف.
یا مثلاً بازیگرا هم بسته به اینکه چه حسی رو می‌خوان منتقل کنن، ممکنه اون متنی رو که براشون نوشته شده با صدای قوی یا ضعیف بگن.
پویایی توی قطعه، می‌تونه یه جور فرق گذاشتن بین پچ‌پچ کردن و فریاد زدن باشه. حرفایی که با پچ‌پچ گفته میشن، شاید شدتشون کم باشه، ولی بی‌اهمیت نیستن... اتفاقاً خیلی وقتا، حرفای خیلی مهم، آروم گفته میشن و باید گوشامونو «تیز کنیم» تا بشنویمشون.
{مونلایت موومان اول}
یه وقتایی «نوازنده» تصمیم میگیره قسمتایی رو ضعیف بزنه و قسمتایی رو قوی. ولی بیشتر اوقات، این آهنگسازه که برای نوازنده مشخص میکنه هر قسمتی از آهنگ رو با چه شدتی بزنه. مثلاً وقتی توی نت اون نوازنده حرف F رو بنویسه، -مخفف Forte- یعنی باید قوی بزندش یا وقتی حرف P رو بنویسه -مخفف Piano- یعنی باید ضعیف بزنه.
بذارید یه پرانتز بزرگ باز کنم و یه چیزی در مورد این اصطلاح پیانو بگم. خب ما رو یاد ساز پیانو میندازه، درسته؟ اما دلیل این شباهت چیه؟
قبل از ابداع پیانو، سازهای کلاویه دار (یا کلید دار)ای که شبیه پیانو بودن، نمی‌تونستن صداهای خیلی ضعیف و خیلی قوی رو اجرا کنن. سازوکار ِ این سازها جوری بود که وقتی کلیداشونو رو فشار میدادی، توی اون جعبه‌ش، یه مضرابی به سیم مربوط به اون کلاویه‌هه زخمه میزد و صدا رو تولید میکرد. اما خب این زخمه‌ها نمی‌تونستن صدای خیلی قوی یا خیلی ضعیف ایجاد کنن..
{ هارپسیکورد}
ولی وقتی پیانو ابداع شد، سازوکارش اینجوری بود که دیگه مضرابی در کار نبود. طرف حساب ِ هر کلاویه، یه چکشی بود که به سیمها ضربه میزد. واسه همین، هم صداهای قوی رو می‌تونست تولید کنه. {لیست - اول هانگرین راپسودی - بعد از دقیقه یک} هم صداهای ضعیف رو {ادامه ی هانگرین راپسودی - ضعیف} برای همینم اسم این ساز رو گذاشتن پیانو-فورته. یعنی سازی که هم صداهای ضعیف رو تولید میکنه هم قوی. که بعداً خلاصه‌ش کردن، اسمش شد پیانو.
{راپسودی مجار}
خب پرانتز بزرگمونو می‌بندیم و برمی‌گردیم به کارایی که میشه با قوی و ضعیف کردن ِ شدت نتها انجام داد.
گفتیم با استفاده از این پویایی توی آهنگ، میشه برای جمله‌ها اوج و فرود ساخت، میشه تنش در صداهای ناپایدار و حل اون تنشها روی صداهای پایدار رو بهتر نشون داد، میشه روی ضربهای مورد نظر تو آهنگ، تأکید ایجاد کرد یا از تأکید ضربهای دیگه کم کرد، و نهایتا گفتیم با قوی یا ضعیف کردن صدا، میشه تضاد یا کنتراست ایجاد کرد.
البته این قوی و ضعیف شدن صداها، تو موسیقیایی مثل موسیقی پاپ، یا راک و متال، زیاد خودشو نشون نمیده.
وقتی مثلاً داریم به یه آهنگ پاپ گوش میکنیم، ممکنه از اول تا آخر آهنگ، صداها یه حجم تقریباً ثابت از صدا رو داشتهباشن و اون تضاد قوی و ضعیف شاید آنچنان اتفاق نیفته. اینجاست که می‌تونیم دنبال کنتراست در پچ پچ کردن و فریاد زدن بگردیم.
خب ماهیت ِ پچ‌پچ کردن و فریاد زدن، می‌تونه تو بستری که قوی و ضعیف بودن صداها آنچنان تغییری نمیکنه هم بیان بشه.
شما اگه صدای پچ‌پچ یه نفر رو ضبط کنی و موقع پخشش صدا رو تا آخر هم زیاد کنی، بازم پچ‌پچه! همینطور اگه صدای فریاد رو توی ضبطت خیییلی کم کنی، ماهیت ِ فریاد بودنش تغییری نمیکنه.
این ماهیت زمزمه و فریاد، توی نوازندگی هم می‌تونه نشون داده‌بشه. نوازنده ممکنه صداها رو با تکنیکی تولید کنه که مثل حرف زدن درِ گوشی باشه یا مثل داد زدن.
{ in the presence of enemies }
توی نمونه‌ای که شنیدید، هم گیتار و هم خواننده، با عوض کردن تکنیکهای تولید صدا، از ماهیت زمزمه به فریاد رسیدن.
و البته اینجای بحثمون خیلی هم‌پوشانی داره با موضوع اپیزود بعدی، و مفصل قراره در مورد رنگ صداها صحبت کنیم. اما وقتی صدا با تکنیکهای مختلف و با روشهای متفاوت تولید میشه، می‌تونه به نظر برسه که جاهایی ماهیت پچ‌پچ داره و جاهایی انگار داره فریاد میزنه.
به این آهنگ گوش کنین، از ابتدا، می‌بینیم خواننده و نوازنده‌های گیتار، کیبورد، گیتار بیس و مخصوصاً درامز، با تکنیکی صداها رو تولید میکنن که یه حال آروم پچ‌پچ‌مانند داره، اما به مرور، احساس میکنیم بیشتر با صداهای قوی تر و فریادها مواجهیم.
{Flying Colors - Crawl}
شاید توی پخش صدا اونقدرا حجم صدا تغییر نکنه ولی چون به مرور صداهایی که نوازنده‌ها تولید میکنن جنسشون از جنس محکمتر و قوی‌تره، حس میکنیم موسیقی داره اوج میگیره.
البته بازم این تضاد ِ پچ‌پچ و فریاد رو مثلاً در صدای خواننده خیلی وقتا اینجوری ایجاد میکنن که توی یه جمله‌هایی در ملودیِ خواننده ، از نتهای بم‌تر استفاده میکنن و توی یه جمله‌ی دیگه (مثلاً توی ترجیع بندِ شعر) ملودیش رو با نتهای زیرتری میسازن و همین کار، باعث میشه خواننده این دو جور ملودیها رو که از دو طیف نتهای بم یا زیر قراره بخونه، با تکنیکهای متفاوتی اجرا کنه و نهایتاً اون حس زمزمه و فریاد رو منتقل کنه.
{Dream Theater – Beneath The Surface}
حالا همین ترجیع بندی که شینیدید، توی تکرارش در آخر آهنگ با نتهای زیرتری اجرا میشه و تضاد در دینامیک رو به وجود میاره.
اگه تو آهنگایی که میشنوین، زیاد متوجه این تضادها نشدین، شاید بخاطر اینه که در ساختن موسیقی ِ پاپی که این روزا با موسیقی الکترونیک پیوند خورده، روی این عامل داینامیک زیاد مانوری داده نمیشه.
اما چرا این اتفاق می‌افته؟ توی سالهای اخیر، شرکتهای تولید آثار موسیقایی، برای اینکه صدای آهنگاشون شفافتر و بلندتر باشه، از مهندسای صدا می‌خواستن که این آهنگا رو Compress کنن. توی روند کامپرس کردن یه آهنگ، تفاوت قوی یا ضعیف بودن حجم صداها خیلی کم میشه و بطور کلی آهنگمون از اول تا آخر یه صدای بلند و شفافی پیدا میکنه که آنچنان تغییری توی قوی و ضعیف بودن جاهای مختلفش احساس نمیشه. مخاطبای موسیقی، به مرور به این مدل موسیقیهای کامپرس شده گرایش پیدا کردن، چون با صدای بلندی که دارن، توی محیطای شلوغ امروزی مثل تو خیابون و مترو راحت تر میشه شنیدشون و از طرفی هم چون تو این آهنگا زیاد قوی و ضعیف شدنی در کار نیست، نیازی نیست که شنونده موقع پخششون هی صدای پلِیِر رو کم و زیاد کنه.
{گنگمام استایل }
آروم آروم توی همین کامپرس کردن صدای آهنگا و تولید کردن آهنگایی که صداشون «بلندتر»ه، بین شرکتهای تولیدکننده‌ی موسیقی رقابت شدیدی درگرفت. البته نمی‌خوایم وارد جزئیات این رقابتها بشیم و از این بگیم که آخرش به کجا رسید. یا اصلاً این کامپرس شدن موسیقیها خوبه یا بد. بهرحال مزایا و معایبی داره، که یکی از معایبش همینه که آهنگساز برای برقرار کردن ارتباط با شنونده‌ش از ابزار دینامیک یا پویایی قطعه نمی‌تونه استفاده کنه.
خب در این اپیزود سعی کردیم به ویژگیِ شدت ِ صداها بپردازیم و اینکه چطور آهنگساز با استفاده از این ویژگی، می‌تونه بیان کاملتری از روایت قطعه‌ش به گوش ما برسونه. طبیعتاً این موضوع هم مثل دوتا موضوع قبلی ای که در اپیزودهای اول و دوم مطرح کردیم، بحث گسترده‌ایه و در اپیزودهای بعدی قطعاً دوباره به این ویژگی صداها برمی‌گردیم و سعی میکنیم «بیشتر» در ارتباط با دوتا ویژگی صوت بررسی‌ش کنیم.
برای دیدن اطلاعات آهنگهایی که بعنوان نمونه‌ی شنیداری شنیدیم، می‌تونید به قسمت توضیحات این اپیزود در اپلیکیشن پادگیری که استفاده میکنید یا به کانال تلگراممون به آدرس رزونانس آندرلاین پادکست مراجعه کنید.
نظرات