اگه یادتون باشه ابتدای اپیزود قبل، در مورد این صحبت کردیم که هر صدای موسیقایی، چهار ویژگی داره؛ زیروبمی، کشش زمانی، شدت، و رنگ. تو اپیزودای قبل، در مورد سه ویژگی اول یعنی زیروبمی و کشش زمانی و شدت صداها صحبت کردیم و بحثهایی رو باز کردیم. توی اپیزود چهارم، همونطور که قول داده‌بودیم در مورد رنگ صداها حرف میزنیم.
رنگ صدا برای توصیف کیفیت صدایی که از ساز مخصوصی بوجود میاد استفاده میشه. مثلاً به تفاوت این صداها دقت کنید، {نت دو با پیانو - ویلن - گیتار} این سه تا صدایی که شنیدید، هم زیروبمی‌شون مثل همه، هم کشش زمانیشون و هم شدتشون. پس چرا متفاوت به گوش میرسن؟ چون «رنگ»شون با هم فرق میکنه.
تو این اپیزود می‌خوایم درباره این صحبت کنیم که چی میشه که صداها رنگهای مختلفی پیدا میکنن و این تفاوت رنگشون چه تغییراتی می‌تونه توی حس و حال آهنگ ایجاد کنه.
آهنگساز در وهله اول می‌تونه با استفاده از همین تفاوت رنگها، انتخاب کنه که یک ملودی خاص رو مثلاً برای پیانو بنویسه یا برای گیتار.
{احیاناً یک ملودی با گیتار، همون با پیانو}
رنگ صدا در سازهای مختلف
خب از رنگ صدای سازهایی مثل گیتار و پیانو و ویلن گفتیم، اما سازهای دیگه‌ای هم هستن که می‌تونن توی موسیقیمون تنوع رنگی ایجاد کنن...
اینجا باید یه سرکی بکشیم به مبحث سازشناسی.
بطور کلی می‌تونیم بر اساس اینکه صدا در هر سازی چطوری تولید میشه، سازهارو به سه دسته‌ی کلی تقسیم کنیم. سازهای زهی، سازهای بادی، و سازهای کوبه‌ای.
در سازهای زهی، لرزش سیم (یا همون زِه) صدا رو تولید میکنه.
اگه یادتون باشه تو اپیزود اول گفتیم مثلاً برای اینکه یه صدای صدوده هرتز از یک گیتار تولید بشه، سیمش وقتی میلرزه باید یک حرکت رفت و برگشتی رو در هرثانیه صد و ده بار تکرار کنه.
حالا این سازهای زهی، بسته به اینکه برای ایجاد صدا با ناخن یا مضراب به سیم زخمه میزنیم یا با آرشه روی سیمها میکشیم، به دو دسته تقسیم میشن: زهی زخمه‌ای و زهی-آرشه‌ای
خب سازهایی مثل گیتار که با ناخن یا مضراب به سیمهاشون زخمه زده میشه، جزو سازهای زهی-زخمه‌ای‌ان.
{گیتار}
اما سازهای زهی-آرشه‌ای. من یه توضیحی در مورد آرشه بدم؛ آرشه، در حقیقت یه رشته موی دم اسبه، که به یه چوب بستنش و از دو طرف سفت کشیده‌نش. و توی سازهایی مثل ویلن، آرشه رو روی سیمها میکشن و باعث میشه سیمها بلرزن و صدا تولید بشه.
{ویلن}
ویولا هم همینطور؛ یه سازیه خیلی شبیه به ویلن ولی یه هوا ازش بزرگتره و نتهای بمتری رو میشه باهاش اجرا کرد.
{ویولا}
ویلنسل هم از همین خانواده‌ست. یه سازیه بازم شبیه ویلن و ویولا، ولی خیلی ازشون بزرگتره و صداشم خیلی بمتره.
{ویلنسل}
و البته بم‌ترین ساز این خانواده، کنترباسه. یه سازیه که قیافه ش شبیه همون ویلن خودمونه ولی انقدر بزرگه که نوازنده برای نواختنش، به حالت قائم تکیه‌ش میده به زمین و پشتش وامیسته.
{کنترباس}
خب ما به محدوده‌ی صوتی این سازها اشاره کردیم. به این صورت شد که زیرترین صداها رو توی این خانواده‌ی زهی-آرشه‌ای، ساز ویلن می‌تونه تولید کنه، یه کم بمتر از اون ویولاست، یه کم بمتر از ویولا، ویلنسله، و بم ترین صداها رو هم توی این خانواده، کنترباس اجرا میکنه.
اما تصور کن طیه صداهایی با زیروبمی ثابت رو، بدیم یه بار ویلن بزنه، یه بار ویولا، یه بار ویلنسل. ببینیم توی رنگ ِ این صداها چه تفاوتی میشه حس کرد؟
{یه ملودی با ویلن، همون ملودی با ویولا و ویلنسل}
می‌بینید؟ آهنگساز با توجه به اینکه کدوم رنگ رو توی آهنگش می‌خواد، می‌تونه انتخاب کنه این ملودی رو مثلاً به ویلن بده یا ویولا یا ویلنسل.
حتی ترکیب کردن این سازها، توی محدوده های صوتی زیر و بمی که هرکدوم دارن، می‌تونه حال و هوای منحصربفردی رو ایجاد کنه. مثلاً یکی از متداولترین ترکیبها، اینه که آهنگ رو برای همنوازی دوتا ویلن و یه ویولا و یه ویلنسل مینویسن.
این ترکیب از سازها رو بهش میگن کوارتت زهی. یعنی همنوازی چهارتا ساز زهی با هم.
{آهنگ کوارتت زهی - پیمان یزدانیان}
توی سازهای بادی، لرزیدن هوای داخل یک لوله‌ی صوتیه که صدا رو ایجاد میکنه.
مثل ترومپت {صدای ترومپت}، ترومبون {صدای ترومبون}، هورن {صدای هورن}، توبا {صدای طوبا}.
فلوت {صدای فلوت}، کلارینت {صدای کلارینت}، اُبوا {صدای ابوا}، فاگوت {صدای فاگوت}. ساکسوفون {صدای ساکسوفون}
در آهنگی که الان میشنویم، آهنگساز تصمیم گرفته که ایده‌ی موسیقاییش رو اول بده به آبوا، بعد هورن، بعدم زهی‌ها؛ در انتها هم دوباره ابوآ اون ایده رو تکرار میکنه و بعدش ویلنسلا و کنترباسا میزننش.
{دریاچه قو}
ببینید که این انتخاب رنگها چطوری توی روایت قطعه تأثیر میذاره... اصلاً می‌تونیم تصور کنیم که تو کل این آهنگ، این ایده فقط با یه رنگ صدایی هی تکرار بشه و بازم بتونه این تأثیر رو داشته باشه؟
در سازهای کوبه‌ای هم مثل درامز، نوازنده با ضربه زدن به یه صفحه (که می‌تونه یه پوست کشیده شده باشه که پشتش محفظه ی خالی داره برای تشدید صدا) یا کوبیدن روی یه تیغه یا سیم صدا رو تولید میکنه.
زایلوفون یا نسخه‌ی کوچولوش ساز ِ بلز رو شاید دست بچه‌های فامیل دیده باشید. که با دوتا مضراب روی تیغه‌ها میکوبن و توی آموزش موسیقی به کودکان خیلی استفاده میشه.
{آهنگ زایلوفون - بچه هه}
حالا تا توی بحث سازشناسی هستیم، یه سوالی رو هم مطرح کنم.. بنظرتون پیانو، جزو کدوم دسته از سازهاست؟ ساز کوبه‌ایه یا زهی یا بادی؟
(یه راهنمایی هم اینکه؛ توی اپیزود سوم یه اشاره‌هایی به جواب این سوال شده!)
-
خب تا اینجا متوجه شدیم که سازها باتوجه به شیوه‌ای که صدا رو تولید میکنن، چطوری دسته بندی میشن و دیدیم که سازهای مختلف، رنگ صوتی ِ متفاوتی با هم دارن و آهنگساز می‌تونه با انتخاب سازی که قراره ملودی خاصی رو بزنه، حال و هوایی رو که می‌خواد، توی قطعه ایجاد کنه. مثلاً توی قطعه‌ای که الان قسمتیش رو میشنویم، آهنگساز تصمیم گرفته که ملودی اصلی رو ساکسوفون بزنه و کلارینت و ابوآ همراهیش کنن. {رقصهای سمفنیک اول تم فرعی}
کمی بعدتر، همون ایده رو میده سازهای زهی بزنن {رقصهای سمفنیک، زهی ها}
همین تنوعی که با تغییر رنگ ایجاد میکنه، می‌تونه به بیان قطعه، اونجور که آهنگساز می‌خواسته، کمک کنه.
یا مثلاً در ابتدای این یکی قطعه، پیانو خواننده رو همراهی میکنه {کرسنت نون - اولش}
کمی بعدتر وقتی این بخش دوباره داره تکرار میشه، سازهای زهی و گروه خواننده ها با نقشهای خیلی ساده‌شده به کمک پیانو میان برای همراهی با ملودی خواننده اصلی.
و توی تکرار بعدی، نقش گروه خواننده‌ها در همراهی تکخوان پررنگ تر میشه.
اینجا هم آهنگساز، با تغییر دادن رنگی که ایده‌ها باهاش اجرا میشن، می‌تونه حس و حال قطعه رو متلاطم تر یا آروم تر کنه.
در موسیقی دانشی وجود داره به اسم ارکستراسیون، که به آهنگساز کمک میکنه با شناختن رنگها و امکانات سازهای مختلف، از هرکدوم در جای مناسبی از قطعاتش استفاده کنه.
- تنظیم های مختلف
اما این تنوعی که تغییر دادن رنگ می‌تونه به موسیقی ببخشه، خیلی وقتا باعث میشه آهنگسازا موقع ِ دوباره تنظیم کردن ِ قطعات خودشون یا آهنگسازای دیگه، از رنگهای متفاوتی استفاده کنن...
{ردیوهد}
حالا تصور کنید بجای صدای خواننده، یه ویلن اون ملودی رو بزنه و بجای گیتار، با پیانو همراهی بشه.
{رامین جوادی}
یه وقتایی این عوض کردن رنگ صدا در فرایند کاور کردن (یا همون بازآفرینی یه قطعه ی معمولاً معروف) ممکنه منجر بشه به یه صدای خیلی جدید. مثلاً گروه هایی از خواننده ها، میان قطعات معروف رو بصورت بدون ساز اجرا میکنن. بطوری که یا صدای سازهای همراهی کننده رو با دهن تقلید میکنن، یا به جای تقلید از اون سازها، هجاهایی رو با زیر و بمی های خاص میخونن که تداعی کننده‌ی صدای اون سازها باشه ولی خب طبیعتاً به لحاظ رنگ، یه فضای کاملاً جدید رو بوجود میاره.
مثلاً این آهنگ از گروه آبا رو بشنوید {گیمی گیمی آبا}. در کاور کردن این اثر، تنظیم کننده، بخش همراهی کننده‌ی اثر رو واسه گروه خواننده‌ها نوشته، که کاملاً حال و هوای متفاوتی رو ساخته {گیمی گیمی وکاپلا}
این که گروهی از خواننده ها بدون همراهی ساز، تمام بخشهای موسیقی رو با خوندنشون اجرا کنن، بهش میگن موسیقی ِ آکاپلا (یعنی بدون ساز.)
و البته شاید با یه مدلیش خیلی آشناتر باشید که خواننده، با دهنش صدای سازهای کوبه‌ای رو تقلید میکنه و اصطلاحاً بهش میگن «بیت باکس». {صدای بیت باکس}
عوض کردن رنگ صدا در کاور کردن یه وقتایی می‌تونه خیلی بیشتر روی فضا و کاراکتر آهنگ تأثیر بذاره.
این اثر از موتسارت رو بشنوید{ترکیش مارش موتسارت}. تصور کنید خط ملودیش رو بجای پیانو، یه سازی مثل ترومپت بزنه و با سازهای بادی هم همراهی بشه{ترکیش ترومپت}.
حالا تصور کنید همین خط ملودی رو، ساز ایرانی ِ تار بزنه. {کیوان ساکت}
می‌بینید؟ انقدر متفاوت میشه فضاها، که ممکنه آگاهانه یا ناآگاهانه گوش مخاطب رو حتی ببره به سمت یه فضای غیر جدی و کلاً هویت آهنگ رو عوض کنه.
اما وقتی صحبت از تنوع رنگ صداها میشه، لزوماً منظورمون این نیست که از ساز دیگه ای استفاده کنیم. خیلی وقتا نوازنده می‌تونه روی همون ساز خودش، صداها رو با رنگهای مختلف اجرا کنه. مثلاً توی سازهای زهی، مثل گیتار هرچقدر نوازنده محل ضربه زدن یا آرشه کشیدن روی سیمها رو به سرِ سیم نزدیک کنه. یعنی بره به سمت اون قسمتی که سیم روی بدنه ساز بسته شده و بهش میگیم خرَک ، صدا یه کم تیزتر میشه و هرچقدر محل ضربه زدنش به وسطای سیم نزدیکتر بشه، صدای گرمتر و مخملی‌تری میشنویم.
{آلوارو پیِری}
این آهنگ رو اگه یادتون باشه توی اپیزود قبلی هم شنیده‌بودیم. دیده بودیم که یه جاهایی نوازنده برای ایجاد کنتراست یا تضاد، صدا رو یهو ضعیف یا قوی میکنه. حالا اگه با گوش ِ حساس به رنگها بهش گوش کنیم، می‌بینیم که نوازنده این تضاد رو در رنگ هم ایجاد میکنه. یعنی یه جاهایی دستش راستش رو موقع ضربه زدن به سیمها، به خرک نزدیک میکنه تا صدای درخشانتر و تیزتر بگیره {قسمت پونتیچلو} یه جاهایی هم میره سمت وسط سیم که صدای گرمتری شنیده بشه {قسمت تاستو}
تو سازهای زهی آرشه ای هم همین ویژگی وجود داره. نوازنده هرچقدر آرشه رو به سمت خرک نزدیک کنه صدا درخشانتر میشه {چلو پونتیچلو} هرچقدرم آرشه ش رو به سمت دسته ی ساز ببره، رنگ صدا گرمتر و شاید کِدِرتر میشه. {چلو تاستو}
- توی نوازندگی ِ همه ی سازها میشه این تفاوت رنگ رو ایجاد کرد. مثلاً یه نوازنده‌ی ترومپت، می‌تونه با تکنیکهای مختلف صدا رو تولید کنه و از یه صدای مثلاً هوادار ِ شبیه هق هق و ناله، برسه به یه صدای شفاف ِ درخشان. توی آهنگی که قسمتیش رو میشنویم، نوازنده ترومپت یه عبارت کوتاه موسیقایی رو چندبار تکرار میکنه و هربار توی رنگ صدا کمی تفاوت ایجاد میکنه و بعد از این تغییرات، نهایتاً می‌بینیم که صدا، هویت متفاوتی پیدا کرده. {ابراهیم مألوف}
اگه دقت کرده باشین، تو بعضی از مثالهایی که در مورد تغییر رنگ با هم میشنویم، همزمان با تغییر رنگ صدا، شدت ِ صدا هم داره تغییر میکنه. در حقیقت خیلی وقتا نوازنده عامل تغییر رنگ رو داره در کنار تغییر دینامیک (یا همون پویایی صدا که موضوع اپیزود قبل بود) به کار میبره.
اما چرا صداها مییتونن با رنگهای مختلفی تولید بشن؟
اینکه هر صدایی چه رنگی داشته‌باشه، خیلی بستگی به این داره که این صدا چطوری ایجاد میشه و چطوری تشدید میشه..
مثلاً یه نوازنده گیتار رو درنظر بگیرید؛ انگشتش رو میذاره روی سیم، سیم رو کمی میکشه و رها میکنه. این سیم با سرعت مشخصی شروع میکنه به نوسان کردن. یادمون هست دیگه -از اپیزود اول؛- با فرکانس مشخصی میلرزه. همین نوسانش، باعث میشه هوای داخل کاسه صوتی گیتار -توی اون محفظه خالی ساز- بلرزه. و بدنه ی ساز رو میلرزونه. وَ این لرزش باعث میشه صدای اولیه ی ما تشدید بشه. و وقتی تشدید شد، هوای محیط هم با همون سرعت شروع میکنه به نوسان کردن و به همین ترتیب این موج از صداها رو به گوش ما میرسونه.
حالا توی این فرایند، هرکدوم از این عوامل اگه تغییر کنن، ممکنه رنگ صدایی متفاوتی داشته باشیم.. مثلاً اگه جنس سیم تغییر کنه، مدل ضربه زدن به سیم تغییر کنه، یا مثلاً اندازه و ابعاد کاسه ی صوتی ساز و مخصوصاً جنس بدنه ی ساز اگه تغییر کنن، ما رنگ متفاوتی از صدا رو میشنویم.
اما صدای آوازخوندن هم، مثل هر سازی، می‌تونه رنگهای مختلفی داشته‌باشه.
توی آواز خوندن، در حقیقت خواننده داره سازی رو مینوازه که توی بدن خودشه. هوا از ششهای خواننده به تارهای صوتیش میخوره و صدا رو ایجاد میکنه و بدن به عنوان یک کاسه صوتی، این لرزش رو تشدید میکنه. حالا اینکه این هوای بازدم رو خواننده با چه شدتی بزنه به تارهای صوتی و بلرزوندشون، و اینکه حالت کلی حنجره‌ش تارهای صوتی رو در چه وضعیتی قرار داده باشه و اینکه این لرزش رو چطوری به سر یا سینه منتقل کنه برای تشدید شدن، همه، توی رنگ ِ صدایی که تولید میشه تأثیر دارن!
و البته اینکه خواننده از چه تکنیکی استفاده کنه برای خوندن، خیلی متأثره از سبک، حال و هوای خود قطعه، یا حتی مفهوم شعری که داره اجرا میکنه...
توی تکنیکهای آواز کلاسیک، خواننده سعی میکنه با بالا بردن نرم‌کام ِ سقف دهان، فضای بیشتری توی دهانش بسازه برای تشدید صدا.
{ آواز کلاسیک}
البته این تکنیک آواز کلاسیک رو خیلی وقتا خواننده‌ها توی موسیقی پاپ هم به کار میبرن
{بوچلی}
یا مثلاً توی آوازخوانی موسیقی پاپ، خیلی وقتا خواننده با تکنیکهای دیگه‌ای، رنگ صدای خودش رو به رنگ صدای حرف زدن آدمای جامعه نزدیکتر میکنه.
{ریحانا، دایمند}
خیلی وقتا هم خواننده با ایجاد یه رنگ صدایی خاص، یه کاراکتر منحصربه فرد توی موسیقیش ایجاد میکنه.
{لوییز آرمسترانگ}
البته در آینده قراره توی یک اپیزود، مفصل به این بحث رنگ و لحن صدای خواننده‌ها بپردازیم و در حد این اپیزود چهارم خوبه که به همین چندتا مثال بسنده کنیم.
(راستی همینجا یه پرانتز باز کنم؛ این باور معمول که استعداد خوانندگی یه موهبت ذاتیه و یکی «صداش خوب نیست» و یکی دیگه «یه ته صدایی داره»، باور صحیحی نیست. خوانندگی، یه مهارتیه که میشه به دستش آورد؛ در حقیقت هر کسی که تارهای صوتیش سالم باشن، یعنی قادر به صحبت کردن باشه، پتانسیل این رو داره که برای خواننده شدن تعلیم ببینه. )
خب توی این اپیزود سعی کردیم گوشهامونو به رنگ صداها حساس کنیم و دیدیم که تنوع در رنگ صداها، به آهنگساز ابزاری میده برای طراحی کردن جزئیات اثر، دقیقاً به اون شکلی که می‌خواد. و همین می‌تونه باعث تأثیرگذارتر شدن موسیقی بشه.
و البته توی این اپیزود صدای سازهایی رو شنیدیم که شاید زیاد توی موسیقی پاپ ِ امروزی به گوشمون آشنا نبودن... شاید یکی از دلایلش این باشه که...
با تجاری شدن موسیقی‌ها، آروم آروم تهیه‌کننده‌ها ترجیح داده‌ن برای کمتر شدن هزینه‌های اجرا، تعداد نوازنده‌های بنداشونو کم کنن و آهنگا رو با حداقل تعداد نوازنده‌ها روی استیج ببرن.
شایدم دلیلش ساده‌تر شدن و مینیمالتر شدن موسیقیهای پاپ بوده؛ یا مثلاً این که با پیشرفت تکنولوژی و در دسترس قرار گرفتن ابزار ضبط و انتشار موسیقی برای عامه ی مردم، بندها سعی کرده ن قطعاتشون رو برای همون سازهایی که دم دستشون هست بسازن. بهرحال، دلیلش هرچی بوده، نهایتاً به اینجا رسیده که ما تو موسیقیهایی مثل موسیقی پاپ امروز، بیشتر عادت داریم همین سازهای گیتار و پیانو و ویلن رو بشنویم. و خب این متنوع نبودن انتخابهای رنگی برای آهنگساز، می‌تونه جزئیات تأثیرگذار زیادی رو از موسیقیش حذف کنه.
بهرحال. شعار رزونانس یادمون نرفته؛ موسیقی پیچیده‌تر، لزوماً موسیقی بهتری نیست. ولی خب بدم نیست از پیچیدگیهای موسیقی نترسیم تا بتونیم پذیرای صداهای متنوعتری باشیم.
ما در این چهار اپیزود، درباره‌ی چهارتا ویژگی صداها صحبت کردیم و مثالهایی آوردیم از اینکه آهنگسازا چطوری از این ویژگیها برای پیشبرد روایت قطعه‌شون استفاده میکنن.
در حقیقت محتوای این چهار اپیزود فصل اول، قراره پیش‌نیازی باشه برای اینکه در اپیزودای بعدی راحت تر بتونیم با هم در مورد جزئیات آهنگا حرف بزنیم.
البته مایلم این فصل اول رو کمی بیشتر ادامه بدیم، تا قبل از ورود به فصل بعدی پادکست، بتونیم توی این بحثها کمی عمیقتر بشیم.
چندتا نکته در مورد اپیزود چهارم باید بگم؛
نمونه‌های صوتی ای که شنیدید، یه سریشون از مجموعه ویدئوهایی بود که ارکستر سمفنی یوتا برای آشنایی با سازهای مختلف توی کانال یوتیوبش گذاشته؛ و چندتا از مهمترین نمونه های صوتی مربوط به رنگ سازهای ویلن و ویولا و ویلنسل رو دوستای خوبم کیوان دباغی و المیرا--- زحمت کشیدن برام ضبط کردن فرستادن.
ممنون که به رزونانس گوش میدید؛ اگه دوستانی دارید که فکر میکنید این مباحث ممکنه براشون جذاب باشه و باعث بشه از گوش کردن به جزئیات موسیقایی لذت بیشتری ببرن، حتماً این پادکست رو باهاشون به اشتراک بذارید.
می‌تونید لینک ساوند کلاد اپیزودها رو برای دوستانتون بفرستید و فایلهای صوتی اپیزودها رو از کانال تلگراممون Resonance_Podcast براشون فوروارد کنید. یا اگه اپلیکیشن پادگیر روی گوشیشون دارن، می‌تونن با سرچ کردن کلمه‌ی رزونانس به فارسی، ما رو دنبال کنن؛ روزنانس روی اپهای پادگیر گوگل پادکستس، آی تونز، پادکست ادیکت و کست باکس و اپهای ایرانی ِ «ناملیک» و شنوتو قابل دسترسیه.
لطفاً ما رو از نظراتتون بی بهره نذارید و.. تا اپیزود بعد، مواظب خودتون باشید.
نکات دیگر:
- تو این اپیزود وقتی داشتیم در مورد دلیل تولید شدن رنگهای مختلف حرف میزدیم، یه اشاره ای کردیم به نوسان و تولید صدا. تو اپیزود اول یه مقداری کاملتر در مورد فرآیند بوجود اومدن صداها و شنیده‌شدنشون صحبت کردیم؛ اگه براتون مبحث جالبیه می‌تونید به اون اپیزود رجوع کنید.
نظرات